Felsefe, bilim tarihi, kimya gibi disiplinlerde yaptığı çalışmalarla ön plana çıkan, tam ismiyle tanıtacak olursak George Alfred Léon Sarton, 1884 yılında Belçika’nın Ghent şehrinde doğdu. Gerek bulunduğu entelektüel çevresi gerek de sosyal bir karakter olması sayesinde tanınmış pek çok bilim insanıyla mektuplaşmaları oldu. Fransız edebiyatçı Romain Rolland, Belçikalı edebiyatçı Maurice Maeterlinck, Belçikalı hukuk adamı Henri La Fontaine, Fransız filozof Henri Bergson ve Letonyalı kimyager Wilhelm Ostwald tanıştığı entelektüel isimlerdendi. Üniversitede felsefe bölümünü bitirdikten sonra matematik alanında doktorasını tamamladı. Sarton’un bilim serüveni boyunca istikrarlı olarak savunduğu iki fikir “insanlığın birliği” ve “bilimin birliği” ya da “bilginin birliği” fikirleriydi. Ona göre, bilim araştırmalarında da iki yön vardı. İlki, yeni ve yaratıcı araştırmalar ile bilimin ilerlemesi; ikincisi ise insani kısmı yani bilimi geliştirmek ve ilerletmek amacıyla ortaya çıkan bireysel çabalardı. Sarton’a göre bilim tarihinin amacı, bu kısımları aynı çatı altında toplamaktı.
Bilim tarihini akademik bir disiplin haline getirmek için araştırma sürecine başlayan Sarton, ilk olarak 1913 yılında bilim tarihi alanında ilk süreli yayın olan Isis’i çıkarmaya başladı. Derginin editör kurulunda matematik, fizik, kimya, tıp, biyoloji, astronomi, teknoloji gibi pek çok farklı bilim alanlarından insanlar vardı. Bu da Sarton’un kategorik düşünce yapısının yansımasıydı. Hatta Sarton derginin içeriğini şöyle tanımlamıştı: “…bilim insanları için felsefî ve filozoflar için bilimsel, bilim insanları için tarihî ve tarihçiler için bilimsel, bilim insanları için sosyolojik ve sosyologlar için bilimsel bir dergi”. Isis’in önemli bir özelliği de dünyanın dört bir tarafından bilim tarihi ile ilgili yayınlanan eserler için bir bibliyografya içermesiydi. 1919 yılında da Isis’in 2. sayısını çıkaran George Sarton aynı zamanda bilim tarihi için oldukça kapsamlı bir külliyat olan Introduction to the History of Science (Bilim Tarihine Giriş) isimli eseri için de çalışmalara başladı. 1927’de bu eserin ilk cildini (Homeros’tan Ömer Hayyam’a kadar) yayınladı.
Sarton’un hayallerinden biri de ABD’de 1924 Ocak ayında “Bilim Tarihi Kurumu” kurulduğunda gerçekleşmiş oldu. Daha sonra bu kurum iki yılın ardından Isis‘in resmî organı oldu. 1931’de de ikinci cildini (Rabbi Ben Ezra’dan Roger Bacon’a kadar) yayımladı. 1947-1948 yıllarında da eserin “XIV. Yüzyılda Bilim ve Öğretim” başlıklı üçüncü cildini tamamladı.
Aydın Sayılı (solda) ve George Sarton (sağda)
George Sarton, bilimler tarihini ortak bir çatı altında toplamak istediğini özellikle şu sözleriyle vurgular: “…Çünkü bir şey, bilim -en azından daima klâsik olmuş bölümü- tüm dünyanın ortak düşüncesidir; o, her tür keyfiliğin dışta bırakıldığı, aydın kesimin üzerinde anlaştığı ve tartışma alanının ötesinde muvakkaten konmuş tüm olay ve teorilerden düzenlenmiş bir bütündür. Klâsik bilimin alanı uluslararası imtiyazlı bir alandır, çünkü bilim her zaman bütün insanların ortak mirasıdır. Üstelik, bilim insani ilerlemenin gerçek mihverini oluşturur ve sosyal organizasyonun temel metotlarını ve gerçek prensibini ortaya koyar…”
Bir yandan Isis ve sonrasında çıkardığı Osris dergileriyle bir yandan da Introduction to the History of Science eseriyle bilim tarihini akademik bir disiplin haline getiren Sarton, kendisinden önce bilinen çoğu yanlışı ortadan kaldırır. Mezopotamya, Çin, Hint ve Eski Mısır kaynaklarına dayanarak bu medeniyetlerin Grek ve Orta Çağ İslam kültürü üzerindeki etkilerini anlatır. Bilimin, bir zincirin halkaları gibi birbirini takip eden uygarlıklar sayesinde gelişerek devam ettiğini savunur. Bir uygarlıkta sönmek üzereyken diğerinin ele alıp yeşerttiği bir bütün bilim tarihi anlayışını geliştirir. Farklı ülkelerdeki üniversitelerde eğitim veren Sarton’un bir öğrencisi de Türkiye’de bilim tarihçiliğinin yerleşmesini sağlayan Aydın Sayılı’dır. 1933’te Amerika’ya bilim tarihi okumak üzere gönderilen Sayılı, çalışmalarına George Sarton’un yanında devam eder. 1942 yılında da Harvard Üniversitesi’nde George Sarton’un danışmalığını yaptığı ”İslam Dünyasında Bilim Kurumları” isimli teziyle doktora derecesine yükselir. Bu tez, dünya çapında bilim tarihi alanında verilen ilk doktora derecesi olarak da bilinir.
Yazar
Rananur ATEŞ
Kaynakça
TDV İslam Ansiklopedisi, İstanbul, 2009, c. 36, s. 167-168
Aydın Sayılı, George Sarton ve Bilim Tarihi, trc. Melek Dosay- Recep Duran.
TDV İslam Ansiklopedisi, İstanbul, 2009, c. 36, s. 213-214.
Yazarın Diğer Yazılarına Bakabilirsiniz
